پودر لباسشویی؛ از آرامش تا بحران!
نوع جدید جیرهبندی
3 بهمن 1386 ساعت 0:30
بحرانی كه در زمینه پودرهای شوینده طی ماه جاری پیش آمد، علاوه بر اینكه بار دیگر بر وجود ضعفهای جدی همیشگی و قدیمی در سیستم تولید و توزیع كالاهای ضروری تاكید داشت، سوالهای جدیدی را هم برای مردم پیش آورد؛ از جمله اینكه شویندهها در مدت بحران كجا بودند كه برای رفع آن بهزودی در بازار توزیع شدند؟
در حالی كه مردم نزدیك به یك ماه با كمبود جدی پودر شوینده (ماشین لباسشویی) مواجه بودند كه به شكلگیری بازار سیاه نیز انجامیده بود، اما تا زمانی كه این موضوع در عرصه رسانهای مطرح نشد، كمتر توجهی به ساماندهی آن صورت گرفت؛ به طوری كه وقتی خبر گرانی و كمبود شدید پودر از طریق رسانهها اطلاعرسانی شد، بلافاصله جلسات متعددی برای رفع معضل برگزار و درنهایت هم حل شد.
نگاهی به اخبار و جریان این ماجرا میتواند الگویی باشد برای دیگر كالاها كه بهخاطر برخی مشكلات ساختاری و نیز سودجویی معدودی افراد، با چنین بحرانهایی مواجه نشوند. بخصوص برای كالاهای یارانهیی؛ چراكه به اعتقاد كارشناسان، اظهارات رسمی و غیر رسمی در مورد حذف یارانه برخی كالاها، ازجمله دلایل اصلی احتكار و ایجاد بینظمی در بازار است.
وضعیت عادی اولیه
سالانه 140 تا 150 میلیارد تومان یارانه از سوی دولت برای تولید 400 هزار تن پودر شوینده با تركیب 70 به 30 درصد به نفع شویندههای دستی اختصاص داده میشود و در واقع مردم 40 درصد بهای واقعی پودرها را میپردازند و 60 درصد مابقی از طریق همین یارانه دولتی تامین میشود.
دولت هر سال طی 9 ماهه سال 80 درصد از مبالغ این یارانهها را میپردازد تا تولیدكنندگان بتوانند با این نقدینگی مواد اولیه موردنیازشان را تامین كنند.
طبق گفته تولیدكنندگان با توجه به تغییر الگوی مصرف از سمت پودرهای شوینده دستی به پودرهای ماشینی، همه ساله تقاضا برای پودرهای ماشینی افزایش پیدا میكند و بهتر است میزان 70 درصد تولید مواد شوینده دستی به 60 درصد كاهش یابد، ضمن اینكه میزان 400 هزار تن هم برای مصرف كشور كافی نیست و سال گذشته تولیدكنندگان 20 درصد بیش از برنامه تولیدشان پودر تولید كردهاند و امسال هم در هشت ماهه سال همین رقم 20 درصد بیش از برنامه را حفظ كرده بودند كه این رقم در ماه آذر و دی سه درصد كاهش یافت، ولی به هر حال باز هم تولیدكنندگان 17 درصد از برنامهشان جلوتر بودهاند.
چهارده كارخانه تولیدی وظیفه تامین پودر كشور را بر عهده دارند و بیش از 50 درصد این مواد در استان قزوین تولید میشود.
یارانهای بودن پودرهای شوینده باعث شده است كه این كالا برای قاچاقچیان هم جذاب باشد و هر از گاهی خبر خروج قاچاق این كالا از كشور را به مقصد كشورهای همسایه بشنویم.
سال گذشته در همین روزها دبیر ستاد مبارزه با قاچاق كالا و ارز از كشف یك باند قاچاقچی كه پودر شوینده هم به خارج از كشور میبردهاند، خبر داده بود.
حمیدرضا محمدتقیزاده گفته بود: این باند بهوسیله تریلرهای متعلق به دو شركت حملونقل متخلف و با پرداخت رشوه به تعدادی از كارمندان دولتی و جعل اسناد و مدارك تعداد 42 كانتینر مواد قاچاق را تحت پوشش ترانزیت وارد كشور كرده و به جای انتقال به كشورهای مقصد در میان راه از مسیر منحرف و در تهران، اصفهان و مشهد تخلیه میكردند و طبق اسناد موجود این شبكه از سال 82 تا زمان دستگیریشان میزان 700 تن پودر لباسشویی یارانهای را از یك شركت داخلی برای جایگزینی كالاهای ترانزیتی تخلیه شده در داخل خریداری و به خارج كشور قاچاق كرده است و از این طریق اقدام به خرید موسساتی در خارج از كشور هم كرده بودند.
با این وجود پودر شوینده تا پیش از بحران دی ماه جاری وضعیت آرامی داشته است و عرضه و تقاضای آن به جز یك مورد در اواخر سال 83 از تعادل نسبی برخوردار بوده است.
همین تعادل باعث شده بود كه هیچ گاه در خبرها شاهد ذخیرهسازی پودر شوینده نباشیم، چون نیازی به این كار دیده نمیشده است، حتی با توجه به سیاستهای اخیر در زمینه ذخیرهسازی كالاهای اساسی تولیدكنندگان مواد شوینده خواستار شده بودند كه پودر هم جزو همین كالاها محسوب شده و آنها با افزایش شیفتهای كاریشان، زمینه ذخیرهسازی این كالا را هم فرآهم آورند، ولی به هر حال طبق اعلام منابع رسمی این اتفاق تا به حال نیفتاده است.
قیمت مصرف كننده پودر شوینده دستی 215 تومان و پودر شوینده ماشینی 320 تا 330 تومان است و هر نوع گرانفروشی پودر با برخورد سازمان تعزیرات حكومتی مواجه میشود.
آشفتگی
از اواسط آبان كمكم زمزمههایی مبنی بر كمبود مواد شوینده در سطح بازار وجود داشت و توزیعكنندگان در مورد این كمبودها بعضا هشدارهایی میدادند.
سعید درخشانی رییس اتحادیه سوپرماركتداران تهران در اینباره به ایسنا میگوید: از اواسط آبان شركتهای توزیعی، توزیع محصولات شوینده را بهمنظور افزایش نرخ محدود كردند و از همان موقع بازار سیاهی برای این محصولات به راه افتاد و این امر زمینه احتكار برخی از مواد شوینده را ایجاد كرد.
درخشانی تصریح میكند: از آن موقع فروش اجباری سایر اقلام تولیدی شركتهای تولید كننده مواد شوینده از پیششرطهای توزیع این مواد به واحدهای صنفی شده است، به طور مثال در مقابل پنج كارتن شوینده، باید مقدار زیادی هم خمیردندان و صابون و اجناس دیگر سفارش میدادیم و در غیر این صورت ویزیتور شركت سفارش ما را ثبت نمیكرد.
رییس اتحادیه سوپرماركتداران خاطرنشان میكند: این شركتها محصولاتشان را در بازار سیاه با افزایش نرخ عرضه میكنند.
البته این سیاستی است كه بسیاری از تولیدكنندگان موادی كه یارانهای هستند به كار میبرند تا از این طریق نارضایتی خود را از ثبات نرخ نشان دهند كه آخرین آن را هم در مورد مواد لبنی شاهد بودیم كه تولیدكنندگان با كم كردن تولید مواد لبنی یارانهای و گسیل مقدار بیشتری از مواد لبنی غیریارانهای باعث افزایش قیمت این مواد شدند.
در همان موقع وزیر بازرگانی درباره بحران كمبود مواد شوینده گفته بود: شاید بسیاری از مردم از اختصاص یارانه به پودرهای شوینده بیاطلاع باشند، ولی همین یارانهها باعث شده است كه قیمت مواد شوینده در چند سال گذشته ثابت باشد، به دلیل همین یارانهای بودن این كالا باید ترتیبی اتخاذ كرد كه مابهالتفاوت یارانه سریعا به دست تولیدكنندگان برسد، چون آنها از نظر مالی در وضعیتی نیستند كه بتوانند نقدینگی موجودشان را در درازمدت هزینه كنند.
این كمبود كم و بیش در بازار وجود داشت تا زمانی كه سرمای كمسابقه دی ماه امسال فرا رسید و درست در همان موقع پودرهای شوینده به طور بیسابقهای كمیاب و نایاب شدند.
قفسه مخصوص پودرهای لباسشویی در فروشگاههای زنجیرهای خالی ماند و اگر باری میآمد، همان جا داخل كارتن بین مردم توزیع میشد؛ سودجویان هم به صورت علنی فعالیت خود را آغاز كردند و قیمت پودرهای 330 تومانی به 1000 تا 1500 تومان هم رسید. بعضی از واحدهای صنفی هم به صورت كاملا آشكار پشت در مغازهها كاغذهایی میچسباند كه نشان میداد در آن واحد صنفی پودر پیدا میشود، البته با قیمت 800 یا 1000 تومان كه پایینتر از نرخ عرف بازار سیاه بود!
در این میان دلایلی كه برای این كمبودها عنوان میشد، در نوع خود جالب توجه بود.
تولیدكنندگان طلب 250میلیارد تومانی یارانه سال گذشته از دولت و سودجویی محتكران را عامل این گرانیها عنوان میكردند.
در این زمینه رضا زیتوننژاد مدیرعمل یك شركت تولیدی موادشوینده میگوید: واحدهای تولیدی به دلیل دریافت نكردن یارانه و كمبود نقدینگی موفق به تامین كامل نیاز بازار نشدند، اما با توجه به موجودی پودر شوینده و مازاد تولید 17درصدی در 9 ماهه امسال قطعا نباید بحرانی در بازار پودر ایجاد میشد، اما واسطهها با سوءاستفاده از شرایط و احتكار موجودی انبارهای خود موجب ایجاد بحران كاذب شدند و مردم هم تحت تاثیر جو روانی موجود برای خرید پودر هجوم آوردند.
به گفته او هر ساله تا پایان ماه نهم سال 80 درصد یارانه پرداخت میشد، اما امسال به دلیل پیچیده شدن مكانیسم تعیین، تصویب و پرداخت یارانه تا پایان آن زمان 30 درصد این مقدار پرداخت شده بود و همین موضوع نقدینگی در گردش این كارخانهها را كاهش داده بود.
زیتوننژاد همچنین با بیان اینكه هر كالایی كه یارانهای شده و قیمت فروش آن كمتر از قیمت تمام شده باشد، میزان قاچاق آن نیز افزایش مییابد، خاطرنشان میكند: در حال حاضر به كشورهایی همچون افغانستان، پاكستان، عراق و آسیای میانه پودر دستی قاچاق میشود، این در حالی است كه با توجه به رشد نكردن مصرف پودر دستی در سالهای اخیر، قاچاق پودر چندان زیاد نبوده و میزان آن در سالهای اخیر تشدید نشده است، كمبود پودر در بازار داخل نیز ناشی از قاچاق آن به خارج از كشور نبوده است.
به گفته تولیدكنندگان رقم یارانهها امسال به دلیل گران شدن مواداولیه از 153. 5 میلیارد تومان پارسال به 200 تا 250 میلیارد تومان رسیده است.
اما در این میان رییس سازمان حمایت از مصرف كنندگان تاكید كرده بود كه هیچ مشكلی در تامین پودرهای شوینده ایجاد نشده و تنها به علت مشكلات حملونقلی در اثر تغییرات آب و هوایی وقفه كوتاهی به وجود آمده كه رفع میشود.
كیومرث جلیلیان درباره دلایل كمیاب شدن پودر ماشین لباسشویی در بازار به ایسنا گفته بود: مشكلی در میزان تولید پودرهای شوینده وجود ندارد و تنها وقفه كوتاهی در عرضه آن ایجاد شده كه بحث سرما و بسته شدن جادهها نیز آن را تشدید كرده است.
او همچنین با اشاره به انجام بازرسی از سطح بازار از سوی بازرسان سازمان حمایت عنوان كرده بود: نتایج این بازرسیها از سطح شهر نشان میدهد كه اتفاق خاصی رخ نداده و بسیاری از فروشگاهها نیز پودر شوینده را عرضه میكنند.
بازیابی تعادل
روز شنبه 22 دی ماه جلسهای در وزارت بازرگانی برگزار شد تا برای مهار بحران پودرهای شوینده چارهاندیشی شود كه در این جلسه تولیدكنندگان شوینده و نمایندگان فروشگاههای زنجیرهای بزرگ و اتحادیههای صنفی مرتبط با توزیع این مواد حضور داشتند. در آن جلسه مقرر شد كه به صورت ضربالاجل هشت هزار تن پودر بین فروشگاههای زنجیرهای و تعاونیهای مصرف و واحدهای صنفی خرد توزیع شود.
تولیدكنندگان هم از تولید میزان پودری بهاندازه یك ماه طی 10 روز با سه شیفت كردن كار كارخانههای خود خبر دادند. فروشگاههای زنجیرهای بزرگ در این میان روز دوشنبه سهمیه خود را دریافت كردند ولی مغازهها و واحدهای صنفی هنوز هیچ سهمیهای دریافت نكرده بودند.
عباسعلی جمالی عضو هیات رییسه اتحادیه سوپرماركتداران تهران در این باره میگوید: قرار بود ویزیتورهایی از شركتهای تولیدی به تعاونی اتحادیه مراجعه كنند و با توجه به نیاز اعضای اتحادیه اقدام به گرفتن سفارش و ارسال محموله پودرها شوینده كنند، ولی چنین اتفاقی در روزهای بحرانی و كمبود نیفتاد.
وی اظهار میكند: فقط در تهران400 سوپرماركت با مساحت بالاتر از 100 متر وجود دارد كه با توجه به كمبودهای اخیر هر كدام حداقل یك خاور بار میخواهند اما هیچ سهمیهای حتیاندك هم به آنها تعلق نگرفت.
مدیرعامل شركت تعاونی سوپرماركتداران تهران نیز با تاكید بر نقش واحدهای صنفی خرد در مهار بحرانهای این چنینی میگوید: اصناف به دلیل حضور خود در تمامی كوچه پسكوچههای شهرها قادرند بحرانی كه به دلیل كمبودهای اینچنینی پیش میآید را مهار كنند ولی شاهد هستیم كه تا كنون در مورد توزیع پودر شوینده، هیج توجهی به مغازههای خرد نشده است.
به اعتقاد او، كمبود پودر شوینده باعث شد كه بنا به یك سنت دیرینه مردم مغازهدارها را متهم به احتكار كنند در حالی كه در آن روزها هیج سهمیهای داده نشده تا اصناف بتوانند آن را احتكار كنند؛ در واقع بدنامی این كمبودها به دلیل ارتباط گسترده با مردم به نام اصناف تمام میشود و زمانی هم كه قرار بر توزیع این كالاها در سطح وسیع میشود، اصناف در اولویت آخر قرار میگیرند.
به گفته وی، تا زمانی كه به نقش اصناف و واحدهای توزیعی خرد در توزیع گسترده و سراسری كالاها توجهی نشود، نباید انتظار مهار بحران را در زمینههای پودرهای شوینده ماشینی داشت.
علیاكبر نیكوكار رییس اتحادیه خواروبارفروشان تهران هم با اشاره به اینكه نمایندهای از سوی این اتحادیه به جلسه وزارت بازرگانی دعوت نشده بود، تاكید میكند: وقتی در بازار تقریبا پودری موجود نباشد، بسیاری از سودجویان از این شرایط سوءاستفاده میكنند.
او میگوید: تنظیم بازار پودر شوینده بدون حضور خردهفروشیها غیرممكن است و با پخش آن در چند مركز بزرگ این بحران همچنان ادامه خواهد داشت.
چندی پیش هم كه بحران گرانی روغن مطرح بود، توزیع روغن از طریق اصناف انجام شد كه توانست بحران دو برابر شدن قیمت روغن را طی چند روز مهار كنند و آن را به قیمت سابق خود برگرداند.
شبهه
اما نكته سوالبرانگیز در این میان این است كه بر روی برخی از این پودرهای شوینده كه در روزهای اخیر در فروشگاههای زنجیرهای پخش شدهاند، تاریخهای تولید مربوط به ماه تیر یا شهریور درج شده است، یعنی در طول این مدت چند ماه پودرها در انبار بودهاند و حالا برای مهار بحران، تنظیم بازار یا سوءاستفاده از شرایط موجود به بازار آمدهاند.
در اینكه این پودرها در انبار بودهاند شكی وجود ندارد، اما باید پرسید در كدام انبار؟ انبار تولیدكنندگان، انبار بنكداران یا انبارهای دولتی؟
مصطفی مقدسی دبیر شورای تولیدكنندگان پودر با رد انبار كردن این پودرها توسط تولیدكنندگان میگوید: پودر یك كالای حجیم است و تولیدكنندگان ما حداكثر میتوانند تولید پنج روز خود را ذخیره كنند و سریعا باید آن را به بازار مصرف روانه كنند بنابراین به هیچ عنوان امكان انبار كردن آن ندارند.
او موضوع احتكار از سوی سودجویان را تایید میكند و میگوید: در این مدت ما با 20 درصد افت تولید روبهرو بودیم، ولی شاهد نبود 100 درصدی پودر در بازار بودهایم كه نشاندهنده این است كه این مواد وارد كانالهای غیررسمی شدهاند.
دبیر شورای تولیدكنندگان پودر در پاسخ به این سوال كه چرا تولیدیها نظارتی بر روند توزیع محصولات خود ندارند، تصریح میكند: بهترین و بزرگترین شركتهای توزیعی در كشور حداكثر 70 هزار واحد صنفی را پوشش میدهند و این در حالی است كه براساس آمار بانك مركزی حدود 300 هزار خرده فروش مرتبط با توزیع مواد غذایی و بهداشتی در كشور وجود دارد كه این واحدها مواد مصرفی خود را از كانالهای واسط و عمده فروشیها تهیه میكنند، بنابراین حضور بنكداران ناگزیر است.
به اعتقاد كارشناسان ناكارآمدی سیستم توزیع در ایران باعث وجود حفرههایی در پروسه تولید تا توزیع نهایی شده است كه گهگاه این حفرهها با سوء استفاده از شرایط موجود باعث بروز بحران برای برخی كالاهایی میشوند.
حل بحران!
در نهایت چهارشنبه گذشته وزیر بازرگانی از اعلام آمادگی کارخانجات تولیدکننده پودر شوینده برای توزیع این محصول با قیمت کمتر خبر داد و عنوان كرد كه با کمک مالی دولت و تلاش کارخانهها هم اکنون مشکل توزیع پودر شوینده حل شده است.
مسعود میرکاظمی با بیان اینكه امسال دیگر افزایش قیمت پودر شوینده نخواهیم داشت، گفت: برخی کارخانجات نیز برای توزیع پودر شوینده با قیمت کمتر اعلام آمادگی کردهاند، تا بدین طریق فشار بر روی مردم وجود نداشته باشد.
وی با تاکید بر اینکه مشکل توزیع پودر شوینده حل شده است، ادامه داد: بخشی از کارخانجات تولید پودرشوینده حول و حوش قزوین هستند، که انتقال تولیدات آنها از کارخانجات به راه آهن با مشکل مواجه و راهها هم بسته شده بود. به علاوه به دلیل اینکه تولید انبارها طی 20 روز تا یک ماه گذشته کاهش یافته بود، مشکلاتی را ایجاد کرده بود که با کمک مالی دولت و تلاش آنها این مشکلات رفع شد.
اما در پایان باز این سوال بیپاسخ میماند كه پودرهای شویندهای كه در هفته جاری توزیع شدند از كدام انبار بیرون آمدند، انبار تولیدكنندگان، انبار بنكداران و عمده فروشان محتكر و یا. . . ؟
