ایران و ترکمنستان از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی، در سال ۱۹۹۱ میلادی و استقلال عشق آباد پایتخت ترکمنستان، تاکنون روابط خوبی با یکدیگر داشته اند. این دو کشور در ماه ژوئیه سال گذشته رسما با یکدیگر «دوستان صمیمی» بودند. این دست کم ادعایی است که رسانههای دولتی دو کشور پس از ملاقات تابستان امسال میان قربانگلی بردی محمد اف، رئیس جمهوری ترکمنستان و محمود احمدی نژاد همتای ایرانی او در نشست سران کشورهای حاشیه خزر ترسیم کردند.
رابطه دوستانه میان این دو کشور به طور سنتی از زمان ریاست صفر مراد نیازف، رئیس جمهوری پیشین ترکمنستان وجود داشته است. اما به نظر میرسد که این روابط طی شش ماه گذشته رو به زوال گذاشته است.
در روزهای گذشته اختلافاتی بر سر گاز، برق، حق ماهیگیری، تقسیم آب و حساسیتهایی بر سر سه میلیون ترکمن ساکن شمال ایران، با صراحتی بیش از همیشه و در رسانهها بی پرده پوشی مطرح میشوند.
درحالی که مقامات عشق آباد و تهران سرگرم چانه زنی بر سر معامله گاز و دیگر مسائل هستند، فشار اصلی این اختلافات، به ویژه در این زمستان سرد و سخت، بر مردم عادی در ایران و ترکیه وارد میشود. مذاکرات میان دولتهای ایران و ترکمنستان بر سر قیمت صادرات گاز در ماه دسامبر آغاز شد. درآن زمان، با فرارسیدن سال نوی میلادی، مقامات دولت عشق آباد به بهانه کارتعمیرات لولههای گاز، صدور گازطبیعی خود را به ایران متوقف کردند.
اما مقامات ایران صراحتا اظهار داشته اند که مشکل عملا بر سر قیمت گاز است. غلامحسین نوذری، وزیر نفت و گاز ایران اخیرا اظهار داشت که مذاکرات بر سر بالارفتن قیمت گازطبیعی ترکمنستان، (از هفتاد و پنج دلار فعلی به یکصدو چهل دلار برای هر هزار مترمکعب) تنها زمانی دوباره از سرگرفته میشود، که جریان این منابع مجددا به روی ایران باز شوند. آقای نوذری اضافه کرد که اگر تحویل منابع گاز مجددا از سرگرفته نشود، ایران دیگر از ترکمنستان گاز خریداری نخواهد کرد.
مقامات دولت ترکمنستان نیز درواکنش به این سخنان گفتند، به خاطر عدم موفقیت ایران در پرداخت بدهی گازی که قبلا به ایران تحویل داده شده است، مسئولین در عشق آباد بودجه کافی برای بازسازی خطوط لولههای گاز خود را ندارند و نمی توانند راه جریان گاز به ایران را مجددا باز کنند.
این نقطه اوجی برای رابطهای است که روز به روز تیره تر میشود و به گفته آرتم اولونیان، یک تحلیلگر سیاسی، نشانههای «یک انحراف جدی در روابط» در آن دیده میشود. آرتم اولونیان میگوید: «ایران به یکی از کشورهایی تبدیل شد که نیازف با آن روابط دوستانهای داشت. این موضوع برای بسیاری از مردم علنی شده است که هرگاه مشکلات قومی ترکمنهای ساکن ایران در ترکمنستان مطرح میشد، نیازف با چشم پوشی از آن مسائل میگفت که حتی راجع به آن فکرهم نکنید، هیچ سئوالی نکنید که بتواند در ایران سخنی خصومت آمیز یا رقابت آمیز تلقی شود. اگر هم چنین سخنانی مطرح میشد او خود افراد مسئول را تنبیه میکرد. »
مقامات ایران نیز متقابلا دررابطه با رفتارهای عجیب و غریب نیازوف که رسانههای ترکمن آنها را «الهی» میخواندند، نظیر انتشار کتاب «روح نامه» نیازوف هیچ واکنشی نشان نمی دادند و این رفتارها را نادیده میگرفتند.
درروز چهاردهم ژانویه، عبدالله قنبری یک سخنگوی شرکت ملی گاز ایران ادعای بدهکاری دولت ایران به ترکمنستان را تکذیب کرد و گفت: «ما هیچ گونه پرداختی عقب افتادهای نداریم. ما همیشه براساس قرارداد عمل کرده ایم». در روز پانزدهم ژانویه اکبر ترکان، معاون وزیر نفت و گاز ایران گفت دولت ترکمنستان تلاش میکند تا «ادعاها و مطالبات جدیدی مطرح کند» و تصمیم قطع منابع گاز در قلب زمستان را حرکتی زشت و «غیراخلاقی» خواند. کمال دانشیار، یک قانونگذار ایرانی و عضو کمسیون انرژی مجلس ایران نیز گفت که آغاز کار تعمیرات لولههای گاز ترکمنستان دراین موقع سال غیر منطقی به نظر میرسد.
با این حال اخیرا رویدادهای دیگری نیز صورت گرفته است که این حرکت دولت ترکمنستان را به نوعی «دسیسه بازی» شبیه میکند.
در روز چهارم ژانویه سال جاری گروهی از ایرانیان ترکمن درحال ماهیگیری غیر قانونی در دریای خزر بودند که قایقهای مامورین گشت ایرانی آنها را یافته، به گفته برخی منابع مورد حمله قرار دادند. این مسئله موجب برانگیخته شدن اعتراضاتی از سوی جامعه قومی ترکمن شد و گروهی از معترضین به ساختمانهای دولتی حمله ور شدند و وسائل نقلیه دولتی را به آتش کشیدند.
چنین گزارشهایی ممکن است بر روابط میان این دو دولت تاثیر گذاربوده باشد، ممکن هم هست نباشد، اما آنچه که مسلم است این است که ظاهرا هیچ یک از این دو دولت در بازسازی جریان گاز به ایران تلاشی به خرج نمی دهند.
اما اختلاف برسر گاز به یک دلیل دیگرنیز جالب است. طی سال گذشته گروهی از فرستادگان ارشد آمریکایی ازترکمنستان بازدید کرده اند. جدیدترین این دیدارها سفر ریچارد لوگار، سناتور آمریکایی به عشق آباد بود که در روزهای یازدهم تا سیزدهم ژانویه صورت گرفت. این سفر درپی سفر ماه دسامبر اریکا بارکس- راگلز، معاون وزیر امورخارجه آمریکا انجام شد.
الکس وطن خواه یک تحلیلگر مسائل امنیتی از گروه اطلاعاتی جین میگوید هنوز زود است که بتوان گفت آیا آمریکا دولت ترکمنستان را وادار میکند تا نسبت به ایران سختگیری بخرج دهد یا نه؟ اما به گفته او چنین گمانهایی با توجه به موقعیت جغرافیایی- سیاسی و شرایط ایران غیر عقلانی بنظر نمی رسد.
وی میگوید: «قطع منابع گاز ترکمنستان به ایران، درچنین موقعیت زمانی حساسی (با توجه به زمستان سخت)، موجب میشود که احمدی نژاد منتقدان داخلی بیشتری پیدا کند. این مسئله مهم است زیرا گاز ترکمنستان برای شهرهای بزرگ، نظیر تهران درنظر گرفته نشده است. این گاز در شهرستانها و مناطق دورافتاده تری استفاده میشود که هواداران احمدی نژاد عمدتا در آنجا زندگی میکنند».
آقای وطن خواه نتیجه میگیرد که اختلاف بر سر گاز، در آستانه رقابتهای انتخاباتی مجلس، میتواند به موضع سیاستمداران هوادار وی ضربه بزند. این تحلیل گر میگوید که اگر دولت آمریکا در پشت تحولات اخیر باشد، این موضوع معادلات آسیای میانه و مرکزی را با تغییراتی اساسی رو به رو میکند.
آلکس وطن خواه میافزاید: «اگر دولت آمریکا قادر بوده باشد ترکمنستان را به چنین حرکتی مجبور کند، آنگاه پیام بزرگ، به گوش همه خواهد رسید: اینکه آمریکا ناگهان در ترکمنستان، کشور آسیای مرکزی که به طور سنتی تحت نفوذ آمریکا قرار نداشته، قدرت و نفوذ پیدا کرده است».
البته درمنطقهای که به مجادله و نزاع قدرتهای بزرگ معروف است، ایالات متحده آمریکا تنها بازیگر نیست. آلکسی میلر رئیس شرکت روسی گازپروم که بیشتر گاز ترکمنستان را خریداری میکند، درماه دسامبر گفت که مقامات آمریکا و اتحادیه اروپا به مقامات ترکمنستان گفته اند که قیمت گاز آن کشور بیش از اندازه پایین است.
سال گذشته اتحادیه اروپا اندیشه لوله کشی خط گاز از میان دریای خزر را به منظور رساندن گاز ترکمنستان به اروپا احیا کرد و گفت مشتریان اروپایی برای خریداری گاز ترکمنستان نسبت به مشتریان فعلی آن کشور، (ایران و روسیه) بهای بالاتری میپردازند.
پروفسور محمت صیف الدین ارول از دانشگاه قاضی در ترکیه حدس میزند که ممکن است روسیه پشت این اقدام جدید دولت عشق آباد علیه ایران ایستاده باشد. اما دست کم یک فرضیه دیگر نیز دررابطه با دلیل قطع جریان گاز ترکمنستان به ایران وجود دارد که موجب شده است دولت ایران درواکنش به آن، صادرات گاز به مشتریان خود در ترکیه را کاهش دهد.
وی میگوید: «تا جایی که من متوجه شده ام بهبود روابط میان آمریکا و ترکیه نه تنها موجب نگرانی ایران میشود، بلکه روسیه را نیز مضطرب میسازد. عدم توافق روسیه برای افزایش صادرات گاز به ترکیه طی روزهای اخیر همچنین نشان میدهد که روسیه نیز در این اتفاقات دستی دارد. در چنین شرایطی من فکر میکنم که ترکیه با فشار انرژی از سوی ایران و روسیه مواجه است. من فکر نمی کنم میان ایران و ترکمنستان مشکل جدی وجود داشته باشد، نقش روسیه مهم است. من فکر میکنم بازیهای جدیدی در دست اجرا است که روسیه از بازیکنان اصلی آن است. »
دراین میان مردم عادی در شمال ایران و بخش شرقی ترکیه بهای قطع جریان گاز را میپردازند. امسال شدت سرما درهردو منطقه بی سابقه بوده است و به ویژه در ایران، شهروندان عادی با ناملایماتی کم سابقه دست و پنجه نرم میکنند.
کد مطلب : 638
